Αστική Μεταβυζαντινή Κοσμική Μουσική

Τόσο η λόγια, όσο και η λαϊκή μουσική παράδοση του Βυζαντίου (4ο μ.Χ. - 15ο μ.Χ. αιώνα), διασώζεται και μετά την πτώση της Κωνσταντινουπόλεως το 1453.

Χάνονται βέβαια οι ορχήστρες των σουρουλιστών των φατριών των Δήμων που μαζί με τους οργανάριους (χειριστές πνευματικών οργάνων) ακτολογούσαν προς τιμήν των αρχόντων. Οι πνευματικοί άνθρωποι του βυζαντίου, οι μουσικοί και οι άνθρωποι του θεάτρου μεταναστεύουν στη δύση και συμβάλλουν ουσιαστικά στην αναγέννηση της.

Η απώλεια όμως της εθνικής μνήμης που φιλότιμα επεδίωξε ο κατακτητής δεν συντελείται. Τον 18ο και 19ο αιώνα λοιπόν, η καλή κοινωνία των ελληνικών μεγαλουπόλεων διασκεδάζει με τραγούδια και οργανική μουσική, που απορρέουν από τη λόγια βυζαντινή παράδοση. Η στιχοπλοκία των τραγουδιών, πομπώδης και αφελής. Η μουσική τους όμως πλοκή πραγματικά ενδιαφέρουσα.

Στα τέλη του 18ου αιώνα, στη διάρκεια του 19ου τόσο προεπαναστατικά, όσο και μετέπειτα, αλλά και μέχρι τα τέλη της 1ης τριακονταετίας του εικοστού αιώνα, παρατηρείται μια άνθιση δημοσιευμάτων, που αφορούν την πολιτιστική δραστηριότητα στον ευρύτερο Ελλαδικό χώρο που αναπτύχθηκε κατά τη Βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο.

Σημαντικότατες μελέτες με τη μορφή μονογραφιών, πραγματείες για τη μεσαιωνική μας γραμματεία, μελέτες για το θέαμα - ακρόαμα των μέσων χρόνων και ακόμη η απαράμιλλη άνθιση του επιστημονικού μουσικού τύπου, υπογραμμίζουν την αγωνία των πνευματικών ανθρώπων της εποχής να καταδείξουν την ιστορική συνέχεια του Ελληνικού Έθνους.

Εβδομαδιαία και μηνιαία περιοδικά όπως η «Μουσική», η «Φόρμιγκς» και άλλα, φιλοξενούν στις σελίδες τους, μουσικά νέα, επιστημονικές περί τη μουσική ανακοινώσεις, αποσπάσματα διατριβών, μεταγραφές βυζαντινών μουσικών κειμένων, συνθέσεις συγχρόνων τους, και ακόμη μεταγραμμένα σε βυζαντινή μουσική γραφή αποσπάσματα από μεγάλα έργα δυτικής μουσικής, άριες και χορωδιακά μέρη από γνωστές όπερες. Γεγονός που αποδεικνύει την επιθυμία των αναγνωστών του μουσικού τύπου της εποχής να έλθουν σε επαφή και με αριστουργήματα της δυτικής μουσικής τέχνης. Με τρόπο όμως, που να επιτρέπει την ενδεχόμενη αφομοίωση στοιχείων.
Όπως είχαμε την ευκαιρία να επισημάνουμε στα συνοδευτικά φυλλάδια των τριών πρώτων τόμων της σειράς CD «Βυζαντινή κοσμική κλασσική μουσική», η αρχαία Ελλάδα κληροδότησε στο Βυζάντιο τόσο τη μουσική φιλοσοφία, όσο και το θεωρητικό μουσικό υπόβαθρο (κλίμακες, σύστημα μουσικής γραφής κ.λπ.).

Οι ηθικοί περί τη μουσική κανόνες της κλασσικής περιόδου, μεταβάλλονται ουσιαστικά κατά την Ελληνιστική και την Αλεξανδρινή εποχή. Ότι κατά την κλασσική περίοδο θεωρείται «προς αποφυγήν»όπως η «ηδύτητα» (γλυκύτητα) των ήχων ορισμένων οργάνων οι περίτεχνοι ηχοχρωματικοί συνδυασμοί, η χρήση χρωματικών κλιμάκων κ.λπ. στις περιόδους που ακολουθούν γίνονται σχεδόν κανόνες.

Ακόμη η απαγόρευση πρόσμιξης ξένων στοιχείων που χαρακτηρίζει την κλασσική περίοδο, παύει να ισχύει. Το Πολυεθνικό βυζαντινό κράτος την αποζητά, ορίζοντας στην πράξη κανόνες αποδοχής και αφομοίωσης. Την παράδοση αυτή διαιωνίζουν και τα τρία εκατομμύρια Ελλήνων που μέχρι το 1922 συνεχίζουν να ζουν στη Μικρά Ασία.

Όπως προαναφέραμε η μουσική που σας προτείνουμε σε αυτή μας τη σειρά, είναι απόγονος της λόγιας κοσμικής βυζαντινής μουσικής. Είναι μουσική τροπική (Modale). Οι μελωδικές γραμμές κινούνται στα πλαίσια των βυζαντινών ήχων και καταγράφονται με τα σύμβολα της βυζαντινής «παρασημαντικής».

Η εκτέλεση των έργων γινόταν από ορχήστρες αντίστοιχες με αυτές που οι βυζαντινοί ονόμαζαν «ορχήστρες λεπτών οργάνων». Ορχήστρες δωματίου δηλαδή που περιλάμβαναν έγχορδα νυκτά όπως πανδουρίδες, λαούτα, ψαλτήρια, έγχορδα τοξωτά, όπως βιόλες κ.λπ. καθώς και ξύλινα πνευστά.

«Γραικικά τραγούδια εξήκοντα και δύο και έτερα είκοσι εις μέλος ευρωπαϊκόν, με προσθήκη εν τω λέλει ενός μαθήματος γραικικού εις μακάμια (ήτοι ήχους) εβδομήκοντα και πέντε εξηγηθέντα εις τη νέαν της μουσικής μέθοδον».

Αυτά αναφέρονται σαν επεξήγηση στη συλλογή ασμάτων με τίτλο «Η Πανδώρα» που εξέδωσε ο Θεόδωρος Παράσχος ο Φωκαέας το 1843 στην Κωνσταντινούπολη. Έργο πολύτιμο μια και μας επιτρέπει να έρθουμε σε επαφή με θαυμάσια αστικά τραγούδια της λόγιας μεταβυζαντινής παράδοσης.